De werking van het glazen plafond: wat gebeurt er?
Ik val maar gelijk met de deur in huis en geef hier een praktijkvoorbeeld van de werking van dat plafond! In de politiek worden vrouwelijke leiders, zoals Femke Halsema en Sigrid Kaag, nogal eens onderuit gehaald. Ze zouden te arrogant, te koel, te elitair zijn, om goede politici en bestuurders te kunnen zijn. Sigrid Kaag werd tijdens haar ministersschap op een gegeven moment in haar tuin opgewacht door een woedende menigte met brandende fakkels en voor heks uitgemaakt in de Tweede Kamer. Ik heb een mondige hoogbejaarde tante die eens een mooie illustratie van het plafond gaf toen ze haar mening verkondigde over Femke Halsema. Zij had een grondige hekel aan haar. Ze was zelfs allergisch voor haar. Die vrouw kan ik niet zien of horen, verklaarde ze. Ze weet het altijd zo goed te zeggen, en met haar morele regeltjes te beoordelen. Juist die combinatie van mondigheid en moraliteit vond mijn tante afschuwelijk en irritant. En deze uiting van afkeer, soms zelfs haat, is geen incident. De schrijver Daan Heerma van Voss legt het uit in zijn vrij recent verschenen boek “Het geval Hekse Falsema”.
Wat gebeurt hier? Dat is nog niet zo makkelijk te beantwoorden. Het probleem is dat onderzoek naar het glazen plafond beperkt is en zich voornamelijk richt op de effecten van dat plafond en niet op hoe het nu precies werkt. En dat is cruciaal als we het plafond willen aanpakken, anders doen we alleen maar aan symptoom bestrijding en dat lost niets op! Het plafond lijkt ook nog eens steeds dikker te worden naarmate vrouwen hoger in de organisatie komen. De effecten van het plafond zijn daar in de top het grootst.
Wat is dat toch, dat glazen plafond? In ieder geval hangt het samen met de heersende cultuur. En cultuur weer met beelden, oordelen en vooroordelen. Wetenschappers denken dat het glazen plafond juist aanwezig is, daar waar er een masculien-georiënteerde cultuur is, waarin er verschillende verwachtingen en beelden zijn ten aanzien van mannen en vrouwen als leider, waardoor mannen en vrouwen verschillend worden behandeld e beoordeeld. De beperkte onderzoeken die er zijn tonen aan dat dit verband er echt is. Je kunt het letterlijk zien op televisie! Johan Derksen heb ik het meermalen in het programma Vandaag Inside zien opnemen voor mannelijke managers die beticht worden van grensoverschrijdend gedrag, terwijl hij net zo makkelijk vrouwen, in vergelijkbare functies, die daarvan beschuldigd worden, afbrandt. Johan vindt het volkomen terecht dat Frederike Leeflang, de bestuursvoorzitter van NPO, opstapt na klachten over grensoverschrijdend gedrag, terwijl hij Bert Huisje, de baas van WNL, die dezelfde klachten ten deel viel, de hand boven het hoofd houdt en vindt dat de (voornamelijk vrouwelijke) klagers niet zo kinderachtig moeten doen. En dit is geen incident maar komt veel voor. Hier zit een blinde vlek en die maakt dat je van alles kunt proberen om vrouwen verder te helpen in hun carrière, maar dat dit onvoldoende effect heeft als je niet ook de cultuur waarin deze verschijnselen zich voordoen, aanpakt.
Samenlevingen en organisaties ondernemen allerlei pogingen om de ongelijkheid te verkleinen, vaak onder de noemer van diversiteitsmanagement. Maar de situatie is over de jaren heen nog niet veel beter geworden . De impact van de interventies lijkt beperkt. Zo heb je trainingen en mentoringprogramma’s, en worden er diversiteitsnetwerken opgericht, maar die helpen niet echt. Er verandert in wezen heel weinig. In een studie naar uitspraken over diversiteitsmanagement op websites van internationale corporates met vestigingen in Nederland bleek dat gelijkheid, inclusiviteit en diversiteit nog steeds issues zijn van degenen die niet helemaal passen in het ideaalbeeld van een leider. Stereotyperingen worden zo in stand gehouden. In de wetenschap komt naast de genoemde masculien georienteerde organisatiecultuur nog een aspect naar voren wat belangrijke barrières vormt voor vrouwen om de top in organisaties te bereiken. Dat zijn de overtuigingen omtrent onverenigbaarheid van rollen zoals moeder, echtgenote en manager. Dit verwijst naar een reeks van overtuigingen en stereotyperingen en wensen omtrent het sociale gedrag van vrouwen. In een van de andere blogs, die over effectief leiderschap, heb ik hierover al meer verteld.
Het is toch enorm zonde dat capabele leiders zoals Kaag en Halsema, worden afgebrand. We zijn de Middeleeuwen eigenlijk nog niet ontgroeid. En die vooroordelen zijn heel taai. Sigrid Kaag heeft inmiddels in een hoge positie bij de Verenigde Naties. En toch vragen maar weinig mensen, die haar veroordeelden, zich af of het kritische oordeel over haar wel klopte. Wij mensen zijn niet zo goed in zelfevaluatie! Maar daar moeten we met z’n allen wel mee beginnen, anders verandert er niets en laten we een potentieel aan leiders die we hard nodig hebben, om de uitdagingen in de wereld het hoofd te bieden, links liggen.
Op stereotypering, welke vormen dat aanneemt en hoe zich dat uit, kom ik in een van de volgende blogs terug. Dat is nodig om te leren herkennen wanneer stereotypering zich voordoet. Pas dan kun je er namelijk iets aan gaan doen.